Συμφωνία Σάικς-Πικό: Οι γραμμές του χάους που άνοιξαν το κουτί της Πανδώρας

 

Του Ζαφείρη Χατζηδήμου
Η Συμφωνία Σάικς-Πικό, που υπογράφηκε τον Μάιο του 1916, αποτελεί ένα από τα πλέον αμφιλεγόμενα και ιστορικά φορτισμένα κεφάλαια στη διαμόρφωση του σύγχρονου χάρτη της Μέσης Ανατολής. Σχεδιάστηκε εν μέσω του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου από τη Μεγάλη Βρετανία και τη Γαλλία, με την έγκριση της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, και καθόρισε τη διανομή των εδαφών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μετά την αναμενόμενη ήττα της.

Η συμφωνία αυτή, αποτέλεσμα της ιμπεριαλιστικής πολιτικής των ευρωπαϊκών δυνάμεων, αποτέλεσε τη βάση για την κατασκευή τεχνητών κρατών χωρίς εθνολογική, θρησκευτική ή πολιτισμική συνοχή, εδραιώνοντας έναν κατακερματισμό που παραμένει ενεργός μέχρι και σήμερα.

Η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία, διαβλέποντας την επικείμενη κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αντιμετώπισαν τη Μέση Ανατολή ως γεωπολιτικό κενό που έπρεπε να καλυφθεί μέσα από αποικιακή επέκταση. Η περιοχή διέθετε εξαιρετική στρατηγική σημασία λόγω της γεωγραφικής της θέσης, καθώς συνδέει την Ευρώπη με την Ασία και την Αφρική, αλλά και λόγω των ενεργειακών της αποθεμάτων, τα οποία είχαν αρχίσει να προσελκύουν διεθνές ενδιαφέρον. Οι δύο ευρωπαϊκές δυνάμεις σχεδίασαν τη διανομή των περιοχών με βάση τις οικονομικές και στρατιωτικές τους φιλοδοξίες, αγνοώντας παντελώς τις τοπικές ιδιαιτερότητες.

Το σχέδιο που προέκυψε από τη Συμφωνία Σάικς-Πικό χώρισε τη Μέση Ανατολή σε δύο κύριες ζώνες επιρροής. Η Γαλλία εξασφάλισε τον έλεγχο της σημερινής Συρίας και του Λιβάνου, ενώ η Βρετανία απέκτησε την κυριαρχία επί της Παλαιστίνης, της Υπεριορδανίας (σημερινή Ιορδανία) και του Ιράκ. Η Ιερουσαλήμ, λόγω της θρησκευτικής της σημασίας, τέθηκε υπό διεθνή διοίκηση. Παρότι οι Βρετανοί είχαν υποσχεθεί ανεξαρτησία στους Άραβες σε αντάλλαγμα για την υποστήριξή τους κατά των Οθωμανών μέσω της Αραβικής Επανάστασης, η Συμφωνία Σάικς-Πικό αποδεικνύει την πρόθεσή τους να αγνοήσουν αυτές τις υποσχέσεις, προδίδοντας ουσιαστικά τις ελπίδες των Αράβων για αυτοδιάθεση.

Να τονίσουμε εδώ ότι αρχικά η συμφωνία περιλάμβανε και τότε αυτοκρατορική Ρωσία, η οποία διεκδικούσε την Αρμενία και τμήματα της Ανατολίας. Μετά τη Ρωσική Επανάσταση (1917), οι μπολσεβίκοι αποκάλυψαν το κείμενο της συμφωνίας, προκαλώντας διεθνή κατακραυγή και εκθέτοντας τη διπροσωπία των Ευρωπαίων έναντι των Αράβων. Μετά την αποκάλυψη της συμφωνίας, η αραβική κοινή γνώμη αντέδρασε με οργή, θεωρώντας την ως απόδειξη του αποικιοκρατικού χαρακτήρα της δυτικής πολιτικής στη Μέση Ανατολή. Το αποτέλεσμα αυτής της προδοσίας υπήρξε η ενίσχυση της δυσπιστίας απέναντι στη Δύση, η οποία παραμένει έντονη μέχρι σήμερα.

Η εφαρμογή της συμφωνίας μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο πραγματοποιήθηκε μέσω του συστήματος εντολών της Κοινωνίας των Εθνών, το οποίο θεωρητικά στόχευε στην προετοιμασία των λαών για ανεξαρτησία. Στην πράξη, ωστόσο, η Βρετανία και η Γαλλία διατήρησαν τον πλήρη έλεγχο των νέων κρατών.

Η Βρετανία δημιούργησε το Ιράκ, ενοποιώντας τρεις εντελώς διαφορετικές περιοχές—κυρίως Σιιτικό νότο, Σουνιτικό κέντρο και Κουρδικό βορρά—με τρόπο που προδιέγραψε εθνοτικές εντάσεις και εμφύλιες διαμάχες. Παράλληλα, η Συρία και ο Λίβανος τέθηκαν υπό γαλλική διοίκηση, με αποτέλεσμα να επιβληθούν τεχνητά σύνορα που οδήγησαν σε θρησκευτικές και εθνοτικές συγκρούσεις.

Όλα για το πετρέλαιο;

Η Συμφωνία Σάικς-Πικό, αν και συχνά αναλύεται κυρίως ως πολιτική και εδαφική διευθέτηση, είχε στον πυρήνα της βαθύτατα οικονομικά και ενεργειακά κίνητρα. Ο διαμοιρασμός των πετρελαίων της Μέσης Ανατολής αποτέλεσε κεντρικό άξονα στις διαπραγματεύσεις μεταξύ της Βρετανίας και της Γαλλίας, καθώς οι δύο αποικιοκρατικές δυνάμεις αντιλαμβάνονταν ότι η εξασφάλιση του ελέγχου στις πετρελαιοφόρες περιοχές θα προσέφερε στρατηγικό πλεονέκτημα και οικονομική κυριαρχία στον 20ό αιώνα. Η διαχείριση των ενεργειακών πόρων όχι μόνο διαμόρφωσε τις γραμμές της συμφωνίας, αλλά και επέβαλε ένα μοντέλο εκμετάλλευσης που παραμένει πηγή εντάσεων και πολέμων μέχρι σήμερα.
Η ανακάλυψη πετρελαίου στη Μέση Ανατολή στις αρχές του 20ού αιώνα άλλαξε ριζικά τη στρατηγική σημασία της περιοχής. Το 1908, η Αγγλο-Περσική Εταιρεία Πετρελαίου (APOC, προκάτοχος της BP) ανακάλυψε μεγάλα κοιτάσματα πετρελαίου στην Περσία (σημερινό Ιράν). Η ανακάλυψη αυτή προκάλεσε το ενδιαφέρον των μεγάλων δυνάμεων για τον έλεγχο των πετρελαϊκών αποθεμάτων.

Η Βρετανία, έχοντας ήδη αναγνωρίσει τη σημασία του πετρελαίου για τον στόλο της, επιδίωξε την κυριαρχία επί των ενεργειακών πόρων της Μεσοποταμίας (σημερινού Ιράκ), όπου υπήρχαν υποψίες για πλούσια κοιτάσματα. Αντίστοιχα, η Γαλλία διεκδίκησε εδάφη στη Συρία και τον Λίβανο, κυρίως για την εξασφάλιση εμπορικών δρόμων και τη διαχείριση πόρων που θα τροφοδοτούσαν τη βιομηχανική της ανάπτυξη.

Ο διαχωρισμός που επιβλήθηκε από τη Συμφωνία Σάικς-Πικό βασίστηκε σε ένα λεπτομερές πλάνο ελέγχου στρατηγικών σημείων για τη ροή και την εξαγωγή του πετρελαίου. Η Βρετανία απέκτησε τον έλεγχο του Ιράκ και του Περσικού Κόλπου, όπου βρίσκονταν οι σημαντικότερες πετρελαιοφόρες ζώνες. Η Γαλλία, αν και απέκτησε λιγότερο ενεργειακά πλούσια εδάφη, εξασφάλισε λιμάνια και εμπορικά κέντρα στη Μεσόγειο, όπως η Βηρυτός και η Τρίπολη.

Το Ιράκ ήταν ένα από τα πιο σημαντικά κομμάτια του παζλ της Σάικς-Πικό λόγω των τεράστιων αποθεμάτων πετρελαίου. Με την ανακάλυψη πετρελαίου στο Κιρκούκ το 1927, το Ιράκ μετατράπηκε σε γεωπολιτικό κόμβο. Η Βρετανία, έχοντας ήδη στρατιωτική παρουσία στη Βασόρα και τη Βαγδάτη από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, προώθησε την ένταξή του υπό τη σφαίρα επιρροής της.

Η ίδρυση της Ιρακινής Εταιρείας Πετρελαίου (Iraq Petroleum Company – IPC) το 1929, με μετοχές που ανήκαν στη Βρετανία, τη Γαλλία και τις ΗΠΑ, διασφάλισε τον έλεγχο των πετρελαϊκών αποθεμάτων από τις μεγάλες δυνάμεις. Οι τοπικοί πληθυσμοί δεν απολάμβαναν κανένα οικονομικό όφελος, ενώ η βρετανική παρέμβαση στα εσωτερικά ζητήματα της χώρας πυροδότησε εξεγέρσεις, όπως η Ιρακινή Επανάσταση του 1920.

Η κυριαρχία στο πετρέλαιο του Ιράκ έγινε ζωτικής σημασίας και για τη μελλοντική στρατηγική των Ηνωμένων Πολιτειών, ειδικά μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν η Μέση Ανατολή μετατράπηκε σε πεδίο αντιπαράθεσης του Ψυχρού Πολέμου.

Εθνοτικές και Θρησκευτικές Ομάδες

Η Μέση Ανατολή πριν το 1916 δεν είχε ξεκάθαρα εθνικά κράτη, αλλά διοικούνταν από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, ένα κράτος με ευρεία εθνοτική και θρησκευτική ανομοιογένεια. Το σύστημα των μιλετιών επέτρεπε στις κοινότητες να διατηρούν σχετική αυτονομία στη θρησκευτική και κοινωνική τους οργάνωση. Ωστόσο, η Συμφωνία Σάικς-Πικό κατέλυσε αυτή την ισορροπία, επιβάλλοντας σύνορα που διαχώρισαν ιστορικά δίκτυα εμπορίου, πολιτισμών και οικογενειών, ενώ ενώθηκαν ομάδες με βαθιές θρησκευτικές και εθνοτικές διαφορές, χωρίς καμία λογική συνοχής.

Στιγμιότυπο από την παράδοση της Ιερουσαλήμ από τους Οθωμανούς στα βρετανικά στρατεύματα. Στο κέντρο (με το μπαστούνι) ο τότε πολιτικός υπεύθυνος (αντίστοιχος του σημερινού κυβερνήτη) της Υψηλής Πύλης.

Οι Άραβες Σουνίτες ήταν η κυρίαρχη εθνοτική ομάδα στις περισσότερες περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Με τη διάλυση της αυτοκρατορίας, βρέθηκαν διασκορπισμένοι σε νέα κράτη, όπως το Ιράκ, η Συρία και η Ιορδανία, όπου συχνά αποτέλεσαν κυβερνητικές ελίτ, προκαλώντας εντάσεις με τις σιιτικές και χριστιανικές μειονότητες. Η Συμφωνία δημιούργησε εθνικά κράτη χωρίς συνοχή, προκαλώντας πολέμους όπως ο εμφύλιος της Συρίας (2011–σήμερα) και η ιρακινή εξέγερση (2003–2011).

Οι Άραβες Σιίτες, ιδιαίτερα στο Ιράκ, υπέστησαν δεκαετίες περιθωριοποίησης, καθώς το σουνιτικό καθεστώς του Σαντάμ Χουσεΐν κυριάρχησε πολιτικά. Η σιιτική αντίσταση ενισχύθηκε μετά το 2003, οδηγώντας σε αιματηρές συγκρούσεις και στη δημιουργία παραστρατιωτικών οργανώσεων που σήμερα ελέγχονται από το Ιράν, αυξάνοντας την περιφερειακή αστάθεια.

Οι Κούρδοι υπέστησαν τη μεγαλύτερη αδικία από τη Συμφωνία Σάικς-Πικό, καθώς διαμοιράστηκαν σε τέσσερις χώρες—Τουρκία, Ιράκ, Συρία και Ιράν—χωρίς να αποκτήσουν ανεξαρτησία. Η Τουρκία κατέστειλε επανειλημμένα τις κουρδικές εξεγέρσεις (1925, 1937, 1984–σήμερα), ενώ οι Κούρδοι του Ιράκ υπέστησαν γενοκτονικές επιθέσεις από τον Σαντάμ Χουσεΐν (1988, Επιχείρηση Ανφάλ). Παρά τις διεκδικήσεις τους για κράτος, οι Κούρδοι παραμένουν κατακερματισμένοι, με την Τουρκία να θεωρεί την κουρδική ανεξαρτησία υπαρξιακή απειλή.

Οι Παλαιστίνιοι ήταν επίσης οι μεγάλοι χαμένοι της Συμφωνίας, καθώς η Διακήρυξη Μπάλφουρ (1917) και η ίδρυση του Ισραήλ (1948) τούς άφησαν χωρίς κράτος. Οι συγκρούσεις περιλαμβάνουν τον Πόλεμο του 1948, τον Πόλεμο των Έξι Ημερών (1967), τον Πόλεμο της φθοράς (1967-1970), τον Πόλεμο του Γιομ Κιπούρ (1973), τις Ιντιφάντα (1987–1993, 2000–2005) και τους πολέμους στη Γάζα (2008, 2014, 2023).

Οι Χριστιανοί του Λιβάνου και της Συρίας βρέθηκαν σε κράτη όπου έγιναν μειονότητες. Ο Λίβανος βυθίστηκε σε εμφύλιο πόλεμο (1975–1990) λόγω θρησκευτικών διαιρέσεων μεταξύ Χριστιανών, Σουνιτών και Σιιτών, ενώ στη Συρία οι Αλαουίτες (κλάδος του Σιιτισμού) κατέλαβαν την εξουσία υπό τον Άσαντ, δημιουργώντας ένα αυταρχικό καθεστώς που αντιμετωπίζει εξεγέρσεις μέχρι σήμερα.

Οι Δρούζοι βρέθηκαν διαιρεμένοι μεταξύ Συρίας, Λιβάνου και Ισραήλ. Στη Συρία, συμμετείχαν σε εξεγέρσεις κατά της γαλλικής κυριαρχίας το 1925, ενώ στον Λίβανο πολέμησαν τόσο στον εμφύλιο όσο και σε θρησκευτικές συγκρούσεις.

Η υπόσχεση της Βρετανίας προς τους Σιωνιστές για την ίδρυση εβραϊκού κράτους στην Παλαιστίνη μέσω της Διακήρυξης Μπάλφουρ (1917) αποτέλεσε έναν ακόμη παράγοντα αποσταθεροποίησης. Η μεταγενέστερη ίδρυση του Ισραήλ το 1948, που συνοδεύτηκε από τον εκτοπισμό εκατοντάδων χιλιάδων Παλαιστινίων, δημιούργησε μια διαρκή σύγκρουση που οδήγησε σε αλλεπάλληλους πολέμους.

Ματωμένη «κληρονομιά»

Η Συμφωνία Σάικς-Πικό υπήρξε η απαρχή ενός αιώνα συγκρούσεων, αποσταθεροποίησης και γεωπολιτικών ανακατατάξεων στη Μέση Ανατολή. Η τεχνητή χάραξη συνόρων, χωρίς καμία μέριμνα για τις εθνοτικές και θρησκευτικές ιδιαιτερότητες της περιοχής, δημιούργησε μια εύφλεκτη ζώνη, όπου οι ταυτότητες των λαών παραγκωνίστηκαν χάριν των αποικιακών φιλοδοξιών. Η συμφωνία αυτή, αντί να προσφέρει σταθερότητα, άφησε πίσω της ένα βαθύ κενό εξουσίας, το οποίο συμπληρώθηκε από απολυταρχικά καθεστώτα, εθνοτικές εντάσεις και συνεχείς διεκδικήσεις ανεξαρτησίας.

Η κληρονομιά της, παραμένει ζωντανή στις σημερινές συγκρούσεις, με παραδείγματα όπως οι εμφύλιοι πόλεμοι στη Συρία και τον Λίβανο, η αέναη κρίση στο Παλαιστινιακό, η άνοδος του Ισλαμικού Κράτους και οι κουρδικές διεκδικήσεις να αναδεικνύουν τις ανεπάρκειες της συμφωνίας. Ωστόσο, η εξίσωση της Μέσης Ανατολής είναι ακόμη πιο σύνθετη, καθώς ο ενεργειακός πλούτος της περιοχής έχει προσθέσει νέες διαστάσεις στη γεωπολιτική της σημασία, καθιστώντας την πεδίο ανταγωνισμού τόσο περιφερειακών όσο και διεθνών δυνάμεων.

Ο επίλογος της Συμφωνίας Σάικς-Πικό δεν έχει ακόμη γραφτεί, όμως, η ιστορία της συμφωνίας μέχρι σήμερα, μας υπενθυμίζει ότι η χάραξη συνόρων χωρίς σεβασμό στις τοπικές ταυτότητες και ανάγκες οδηγεί σε μακροχρόνια συγκρουσιακά φαινόμενα.
Το ερώτημα που αναδύεται είναι αν η περιοχή θα καταφέρει να ξεπεράσει τα δεσμά του παρελθόντος ή αν θα παραμείνει ένα πεδίο αέναων πολέμων, υπό το βάρος ενός χάρτη που σχεδιάστηκε με γνώμονα τα συμφέροντα και όχι τη δικαιοσύνη.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΟΙ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΕΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ

Ο Αραβοϊσραηλινός πόλεμος (1948) και οι διαδοχικοί πόλεμοι του 1967 και 1973.

Ο εμφύλιος πόλεμος στον Λίβανο (1975–1990).

Ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ (1980–1988).

Ο πρώτος πόλεμος του Κόλπου (1991).

Η πρώτη και δεύτερη Ιντιφάντα (1987–1993, 2000–2005).

Η εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράκ (2003) και ο εμφύλιος που ακολούθησε.

Ο εμφύλιος πόλεμος στη Συρία (2011–σήμερα).

Οι συγκρούσεις των Κούρδων με την Τουρκία (1984–σήμερα).

Οι πόλεμοι στη Γάζα (2008, 2014, 2021).

Η άνοδος και πτώση του ISIS (2014–2019).

Ο εν εξελίξει πόλεμος μεταξύ Χαμάς και Ισραήλ (2023–2024).

Βιβλιογραφία

1. Fromkin, D. (1989). A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East. Holt Paperbacks.
2. Rogan, E. (2009). The Arabs: A History. Basic Books.
3. Gelvin, J. L. (2011). The Modern Middle East: A History. Oxford University Press.
4. Cleveland, W. L., & Bunton, M. (2016). A History of the Modern Middle East. Westview Press.
5. Mansfield, P. (2013). A History of the Middle East. Penguin Books.
6. Hourani, A. (1991). A History of the Arab Peoples. Belknap Press.
7. Lewis, B. (1995). The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years. Scribner.
8. Lockman, Z. (2010). Contending Visions of the Middle East: The History and Politics of Orientalism. Cambridge University Press.
9. Kamrava, M. (2013). The Modern Middle East: A Political History since the First World War. University of California Press.
10. Khalidi, R. (2007). The Iron Cage: The Story of the Palestinian Struggle for Statehood. Beacon Press.
11. Fisk, R. (2005). The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East. Harper Perennial.
12. Seale, P. (1989). Asad: The Struggle for the Middle East. University of California Press.
13. Tripp, C. (2007). A History of Iraq. Cambridge University Press.
14. Simon, R. S. (2004). The Middle East and North Africa: A Political Geography. Routledge.
15. Anderson, L. (2013). The State and Social Transformation in Tunisia and Libya, 1830–1980. Princeton University Press.
16. Beinin, J., & Stork, J. (Eds.). (1997). Political Islam: Essays from Middle East Report. University of California Press.
17. Hinnebusch, R. (2015). The International Politics of the Middle East. Manchester University Press.
18. Abadi, J. (2004). Tunisia Since the Arab Conquest: The Politics of Modernization. Lynne Rienner Publishers.
19. Kayalı, H. (1997). Arabs and Young Turks: Ottomanism, Arabism, and Islamism in the Ottoman Empire, 1908–1918. University of California Press.
20. Owen, R. (2000). State, Power and Politics in the Making of the Modern Middle East. Routledge.
21. Antonius, G. (1938). The Arab Awakening: The Story of the Arab National Movement. H. Hamilton.
22. Barr, J. (2011). A Line in the Sand: Britain, France and the Struggle That Shaped the Middle East. Simon & Schuster.
23. Salibi, K. (1988). A House of Many Mansions: The History of Lebanon Reconsidered. University of California Press.
24. Said, E. (1979). Orientalism. Vintage Books.
25. Wasserstein, B. (2003). Israel and Palestine: Why They Fight and Can They Stop?. Yale University Press.
26. LeBor, A. (2006). City of Oranges: Arabs and Jews in Jaffa. Norton & Company.
27. Shlaim, A. (2000). The Iron Wall: Israel and the Arab World. W.W. Norton & Company.
28. Keddie, N. R. (2003). Modern Iran: Roots and Results of Revolution. Yale University Press.
29. Milton-Edwards, B. (2018). Contemporary Politics in the Middle East. Polity Press.
30. Johnson, P. (2005). A History of the Jews. Harper Perennial.
31. Ma’oz, M. (1988). Asad: The Sphinx of Damascus. Weidenfeld & Nicolson.
32. Mayer, T. (2008). The War on Terror and the Middle East. Pluto Press.
33. Sadowski, Y. (1993). Scuds or Butter? The Politics of Arms Control in the Middle East. Brookings Institution.
34. Joffé, G. (1993). Perspectives on Development: The Euro-Mediterranean Partnership. Routledge.
35. Norton, A. R. (2007). Hezbollah: A Short History. Princeton University Press.
36. Cockburn, P. (2015). The Rise of Islamic State: ISIS and the New Sunni Revolution. Verso Books.
37. Gerges, F. (2016). ISIS: A History. Princeton University Press.
38. Byman, D. (2011). A High Price: The Triumphs and Failures of Israeli Counterterrorism. Oxford University Press.
39. Crist, D. (2012). The Twilight War: The Secret History of America’s Thirty-Year Conflict with Iran. Penguin Press.
40. Kepel, G. (2004). The War for Muslim Minds: Islam and the West. Belknap Press.
41. Roy, O. (2004). Globalized Islam: The Search for a New Ummah. Columbia University Press.
42. Black, I. (2016). Enemies and Neighbors: Arabs and Jews in Palestine and Israel, 1917–2017. Atlantic Books.
43. Al-Rasheed, M. (2018). Salman’s Legacy: The Dilemmas of a New Era in Saudi Arabia. Oxford University Press.
44. Barkey, H. J. (1996). Reluctant Neighbor: Turkey’s Role in the Middle East. United States Institute of Peace Press.
45. Altunışık, M. (2004). Turkey’s Role in the Middle East: Political and Strategic Dimensions. Routledge.
46. Droz-Vincent, P. (2007). Middle East Authoritarianisms: Governance, Contestation, and Regime Resilience in Syria and Iran. Stanford University Press.
47. Smith, C. D. (2012). Palestine and the Arab-Israeli Conflict: A History with Documents. Bedford/St. Martin’s.
48. Coll, S. (2018). Directorate S: The CIA and America’s Secret Wars in Afghanistan and Pakistan. Penguin Press.
49. Khalidi, R. (2020). The Hundred Years’ War on Palestine: A History of Settler Colonialism and Resistance, 1917–2017. Metropolitan Books.
50. Chomsky, N., & Pappe, I. (2015). On Palestine. Haymarket Books.

https://neostrategy.gr/symfonia-saiks-piko-oi-grammes-tou-chaous-pou-anoixan-pliges-aimorragoun-os-simera/