ΣΧΕΔΙΑ ΑΓΡΙΑΣ "ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΤΙΚΗΣ" ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΑΠΕΙΛΟΥΝ ΤΙΣ ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΕΣ ΓΕΙΤΟΝΙΕΣ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ

Άννη Βρυχέα 

1. Πηγαίνοντας προς την Αθήνα του 2004, των "Ολυμπιακών Αγώνων" και των «μεγάλων έργων», καμία ουσιαστική συζήτηση δεν έχει ανοίξει για την πόλη. Όλα, αποφασίζονται «κεκλεισμένων των θυρών». 

α. Δεν έχει νομιμοποιηθεί η σημασία της συμμετοχής των πολιτών, ανδρών και γυναικών, στην διαμόρφωση του χώρου της πόλης. 

β. Δεν υπάρχουν σχεδιαστικά οράματα για την πόλη, για την ανατροπή αυτού του "συνολικού τοπίου της καθημερινότητας που μας πληγώνει". 

Η ενημέρωσή μας περιορίζεται σε τίτλους "έργων", ονόματα αναδόχων/ εργολάβων και κατασκευαστικών εταιρειών. 

2. Μέσα σε αυτό το έλλειμμα πολιτισμού για την πόλη, προωθείται από τους κρατούντες,- εν ονόματι ενός «εκσυγχρονισμού»,- που θυμίζει περισσότερο πολιτικές "τριτοκοσμικές", σε αντίθεση με την ευρωπαϊκή παράδοση για την πόλη-, ένα σχέδιο εξαφάνισης ιστορικών γειτoνιών. Οι παλιοί προσφυγικοί συνοικισμοί, τόποι ιστορίας και μνήμης, απειλούνται με κατεδάφιση. 

Πολλές από αυτές τις γειτονιές, κτίστηκαν την δεκαετία του '30, από επώνυμους αρχιτέκτονες, στα πλαίσια προγραμμάτων εκκαθάρισης τρωγλών, για να στεγάσουν πρόσφυγες του '22, σύμφωνα με τις αρχές του μοντέρνου κινήματος, και αποτελούν τα ελάχιστα δείγματα-σχεδιασμένης σύμφωνα με όλους τους κανόνες υγιεινής της εποχής- κοινωνικής κατοικίας στον τόπο μας. 

Τα προσφυγικά της Λ. Αλεξάνδρας και του Αγίου Διονυσίου Δραπετσώνας κινδυνεύουν άμεσα. Ένα συνολικότερο όμως σχέδιο βρίσκεται σε εξέλιξη και αφορά και τα προσφυγικά του Γηροκομείου, της Καισαριανής, της Ν. Φιλαδέλφειας, της Καλλιθέας, της Παλιάς Κοκκινιάς, το Δουργούτι, κ.λ.π. Όλες τις προσφυγικές γειτονιές της Αθήνας και του Πειραιά. 

Με αυτό το σχέδιο, μεγάλες εκτάσεις γης, σε κεντρικά σημεία της Αθήνας και του Πειραιά προσφέρονται για να υπερδομηθούν με τον ψευδεπίγραφο τίτλο της «ανάπλασης» και του συνολικού καλού. Στην ουσία πρόκειται για τον ξεριζωμό των κατοίκων τους την εξαφάνιση της ιστορίας τους για την πόλη, με στόχο τα τεράστια κέρδη για τις κατασκευαστικές εταιρείες που θα αναλάβουν "το έργο". Οι ποιότητες όμως, σε μία πόλη εξασφαλίζονται "με υπομονή, επιμονή" και με σεβασμό στην ιστορία της και στην ιστορία των κατοίκων της. 

3. Η περίπτωση των προσφυγικών κατοικιών της Λ. Αλεξάνδρας. 

Πρόκειται για 8 τριώροφες πολυκατοικίες με 228 διαμερίσματα που κτίστηκαν το 1936, από επώνυμους αρχιτέκτονες, σύμφωνα με τις αρχές του μοντέρνου κινήματος, στα πλαίσια ενός προγράμματος "εκκαθάρισης τρωγλών" για να στεγαστούν πρόσφυγες του '22. Στον σχεδιασμό τους τηρήθηκαν όλοι οι κανόνες υγιεινής- καλός φωτισμός και αερισμός και το σύνολο των κτισμάτων τοποθετήθηκε σε μια έκταση 14,5 στρεμμάτων. Σήμερα αυτό το κομμάτι της Αθήνας λόγω του διαφορετικού τρόπου δόμησης, συμπυκνώνει μνήμες και ιστορία, και αποτελεί -ταυτόχρονα, μια πολύτιμη ανάσα διαφοράς, σε σχέση με την πυκνοδομημένη πόλη. Περιλαμβάνει στοιχεία ποιότητας, όχι μόνο για τους κατοίκους του, αλλά για όλη την πόλη, παρ' όλη την σημερινή εικόνα της υποβάθμισης, που το σκεπάζει.

4. Οι κινήσεις του Δημοσίου για την απόκτηση της έκτασης και την κατεδάφιση των προσφυγικών. 

Πριν 5 χρόνια κυκλοφόρησε ένα σχέδιο ενοποίησης χώρων πρασίνου που ξεκινούσε από τον Λυκαβηττό και περιελάμβανε το γήπεδο του Παναθηναϊκού και το χώρο των προσφυγικών. Αυτό το σχέδιο πλέον έχει αναιρεθεί καθώς το γήπεδο του Παναθηναϊκού επισκευάστηκε και μένει στην θέση του. Σήμερα, μέσω επιστολής της Κτηματικής Εταιρείας του Δημοσίου, οι κάτοικοι των προσφυγικών καλούνται, "να μεταβιβάσουν προς το Ελληνικό Δημόσιο τα τυχόν εμπράγματα δικαιώματα τους, επί του διαμερίσματος του συγκροτήματος που τους ανήκει, "οικειοθελώς", αλλιώς το Δημόσιο θα επισπεύσει τις διαδικασίες της "αναγκαστικής απαλλοτρίωσης". Μια επιστολή που προαναγγέλλει το ξεσπίτωμα όσων από τους κατοίκους επιμένουν να θέλουν να ζουν σε αυτή την γειτονιά, αλλά και την αγορά σε τιμή ευκαιρίας από όσους θα ήθελαν να τα πουλήσουν. Στην ίδια επιστολή, η Κ.Ε.Δ. (Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου) υποστηρίζει ότι αυτήν την ενέργεια την υπαγορεύει το κοινό καλό, γιατί θέλουν να "αξιοποιήσουν", το τεράστιο αυτό τμήμα γης, ως "πάρκο αναψυχής και παιδική χαρά". 

Στην συνέχεια η αξιοποίηση πήρε πιο αφηρημένη μορφή "θα χρησιμοποιηθεί" λένε ο χώρος "για προγράμματα" του Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε. Η αλλαγή από χώρο πρασίνου σε "πάρκο αναψυχής", και στην συνέχεια "για προγράμματα", εν γένει, δεν είναι τυχαία. Η απροσδιοριστία προκαλεί ανησυχίες, καχυποψίες, αλλά και βάσιμες προβλέψεις για το τι πρόκειται να συμβεί, και προς όφελος ποιών. 

5. Η γενίκευση του σχεδίου. Για ποιους λόγους επιδιώκεται η κατεδάφιση των πρoσφυγικών; 

Για το σωστό τους σχεδιασμό και για την ιστορία τους αυτές οι κατοικίες απειλούνται με κατεδάφιση, καθώς διαθέτουν πολλά στρέμματα σε κεντρικά σημεία της Αθήνας η του Πειραιά, που μπορούν να υπερδομηθούν. Συνήθως οι προσφυγικές κατοικίες σήμερα καταλαμβάνουν το 30% του οικοπέδου τους ενώ το 70% είναι ελεύθερος υπαίθριος χώρος, μετά την κατεδάφιση τους και σύμφωνα με τους όρους δόμησης της γύρω περιοχής μπορεί να κτιστεί το 70% των 4,5 στρεμμάτων, με αντίστοιχη μείωση του ελεύθερου χώρου σε 30%. Η επιμονή για την κατεδάφιση των προσφυγικών κατοικιών, οφείλεται στις δυνατότητες υπερεκμετάλλευσης των πολλών στρεμμάτων σε κεντρικά σημεία της πόλης. Και η εμπειρία έχει αποδείξει, ότι τέτοια οικόπεδα, μάλιστα αγορασμένα σε τιμή ευκαιρίας, αποτελούν ευκαιρία για τις μεγάλες κατασκευαστικές εταιρείες και οδηγούν σε "αναπτυξιακά προγράμματα", δραματικής αύξησης των συντελεστών δόμησης ( από 0,95 σε 3,60) και των υψών 

(από 3 ορόφους σε 8 ) σε σχέση με την υπάρχουσα κατάσταση. Και βέβαια θα 

εξασφαλιστούν, τεράστια κέρδη για την εταιρεία που θα αναλάβει το έργο, (με μέτριους υπολογισμούς, για την περίπτωση της Λ. Αλεξάνδρας, τα καθαρά κέρδη είναι της τάξεως των 25-30 εκατομμυρίων ευρώ), αλλά παράλληλα, θα υποβαθμιστεί η ποιότητα ζωής, στην πόλη. Ο ρόλος του Δημόσιου τομέα, εάν υπάρχει μια σοβαρή πολιτική για την πόλη, είναι ακριβώς αυτός, να λειτουργεί δηλαδή σε ζητήματα που αφορούν κρίσιμες αποφάσεις για το μέλλον της πόλης, ως ρυθμιστής προς όφελος όλου του κοινωνικού συνόλου, κι όχι ως διαμεσολαβητής μεμονωμένων ιδιωτικών συμφερόντων. 

7. Τι μπορεί και πρέπει να γίνει. 

Αν λοιπόν στόχος, είναι το καλό όλων μας και η δημιουργία πρασίνου στις πόλεις, ξέρουμε ότι αυτό μπορεί να υλοποιηθεί μόνο με την διατήρηση των προσφυγικών κατοικιών και την αποφυγή άσκοπων εξόδων, αποζημιώσεων και κατεδαφίσεων. 

Μετά από μελέτη τέτοιων περιοχών, επί σειρά ετών, στα πλαίσια μαθήματος, του Τομέα ΙΙΙ, της Αρχιτεκτονικής Σχολής, και τις αντίστοιχες, φοιτητικές εργασίες που εκπονήθηκαν, ξέρουμε με σιγουριά και επί χάρτου, όχι αφηρημένα, ότι: 

α. Ο κενός υπαίθριος χώρος που διατρέχει τα κτίρια είναι μεγάλης έκτασης και μπορεί να μετασχηματισθεί σε χώρο πρασίνου και αναψυχής, χωρίς άσκοπες κατεδαφίσεις που δημιουργούν όχι μόνο κοινωνικό πρόβλημα, αλλά και άλλη μια πληγή στην ιστορία αυτής της πόλης και των κτιρίων της. 

β. Τα τετραγωνικά μέτρα κτισμένης επιφάνειας που θα απελευθερωθούν από τα διαμερίσματα των ιδιοκτητών που επιθυμούν να τα πουλήσουν, με τις τιμές βέβαια που αντιστοιχούν στην περιοχή- θα μπορούσαν να επαναχρησιμοποιηθούν, μέσα και από συνενώσεις, ανάλογα με τις ανάγκες, ως χώροι εργασίας, εξυπηρετήσεων, ή κατοικίας. 

γ. Τέλος οι υπάρχουσες κατοικίες, λόγω του αρχικού τους σχεδιασμού, προσφέρονται για σύγχρονες αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις και μπορούν να καλύψουν τις ανάγκες των κατοίκων που επιθυμούν να παραμείνουν.

Με άλλα λόγια, μέσα από ένα πιλοτικό πρόγραμμα ανάπλασης των περιοχών αυτών, με την ουσιαστική συμμετοχή των κατοίκων, μπορεί με ήπιες παρεμβάσεις, να μετασχηματιστούν αυτά τα τμήματα της Αθήνας και του Πειραιά, σε μοναδικούς χώρους ανάσας και αναψυχής, που θα προσφέρει ιδιαίτερες ποιότητες ζωής, όχι μόνο στους κατοίκους του, αλλά και σε όλη την πόλη. Αυτά όλα ξέρουμε ότι μπορούν να γίνουν, πρόκειται για μια λύση ρεαλιστική. Υπάρχουν τέτοιες εμπειρίες από τον Ευρωπαϊκό χώρο, και χρειάζονται ελάχιστα χρήματα, από το Δημόσιο. Η διάσωση των προσφυγικών κατοικιών είναι βέβαια μια λύση που προσβλέπει, στην ποιότητα ζωής των κατοίκων της πόλης, κι όχι στα κέρδη κάποιων εταιρειών. Ευτυχώς οι κάτοικοι των προσφυγικών συνοικισμών, σεβόμενοι την ιστορία τους αντιστέκονται. Η αντίσταση τους αυτή αφορά όλους/ες μας. Υπάρχει και άλλος δρόμος αξιοπρεπής κοινωνικά, αρχιτεκτονικά και επιστημονικά έγκυρος, και σίγουρα πιo ωφέλιμος για το Δημόσιο, τους κατοίκους των προσφυγικών συνοικισμών και όλους/ες τους κατοίκους της Αθήνας και του Πειραιά. 

ΠΕΦΤΟΥΝ ΟΙ ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΕΣ ΠΟΛΥΚΑΤΟΙΚΙΕΣ ΤΗΣ ΔΡΑΠΕΤΣΩΝΑΣ

Νίκος Μπελαβίλας, Βάσω Τροβά

Στο Δουργούτι, στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας, στην Καισαριανή, στη Δραπετσώνα, στην Παλιά Κοκκινιά στέκουν ακόμη όρθιες, ρημαγμένες και απαξιωμένες οι τελευταίες προσφυγικές πολυκατοικίες του Λεκανοπεδίου. 

Οι πολυκατοικίες ανήκουν στην τρίτη γενιά των κτισμένων από το κράτος αστικών προσφυγικών συγκροτημάτων. Δεν σώζεται πια σχεδόν πουθενά η πρώτη γενιά, τα "γερμανικά" παραπήγματα. Φθηνές κατασκευές με προκατασκευασμένα στοιχεία, κτισμένα από τις πολεμικές αποζημιώσεις τις οποίες κατέβαλε η Γερμανία μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν μπόρεσαν να αντέξουν στον χρόνο. Στον Ταύρο, στην Καισαριανή, στη Νέα Κοκκινιά, στο Πέραμα τα περισσότερα αντικαταστάθηκαν σταδιακά από νεώτερα κτίρια πάλι σε μορφές οργανωμένης δόμησης.

Η δεύτερη γενιά είναι πιο διάσημη. Είναι τα γνωστά πέτρινα διώροφα με τις κεραμοσκεπές που τα συναντάμε ακόμα σε πολλές ελληνικές πόλεις. Στο Τουρκολίμανο, στον Ρέντη, στην Καισαριανή, στη Νέα Φιλαδέλφεια, τη Νέα Ιωνία αλλά και στον Βόλο, στον Αλμυρό, την Σάμο. Η αποδεκτή πλέον "γραφικότητα" τους, λόγω της πέτρας και του κεραμιδιού, τα έχει σώσει από την εξαφάνιση. 

Η τρίτη γενιά, οι πολυκατοικίες, η τελευταία ενότητα των προγραμμάτων στέγασης των προσφύγων πριν τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, είναι αυτές που σήμερα βρίσκονται αντιμέτωπες με τα μηχανήματα κατεδάφισης.

Η πρεμιέρα του μοντέρνου κινήματος στην Ελλάδα

Την δεκαετία του 1930, ο μεγάλος στόχος, η στέγαση των προσφύγων, συναντά την ιδέα της πολυκατοικίας του γερμανικού λειτουργισμού. Γνωστοί αρχιτέκτονες, ο Κ. Λάσκαρις, ο Δ. Κυριακός, ο Β. Τσαγκρής, ο Π. Καραντινός, σχεδιάζουν για το Υπουργείο Κρατικής Υγιεινής και Αντιλήψεως, πολυκατοικίες που δεν επιχειρούν απλά να στεγάσουν την προσφυγική πλημμυρίδα με χαμηλό κόστος αλλά να παρουσιάσουν ένα νέο πρότυπο αστικής ζωής. Εφαρμόζουν στην Ελλάδα, σχεδόν ταυτόχρονα με την Ευρώπη, τις ριζοσπαστικές απόψεις του μοντέρνου κινήματος τόσο ως προς τις λιτές αρχιτεκτονικές μορφές, όσο και ως προς τη οργάνωση των κτιρίων με τους ελεύθερους χώρους ανάμεσά τους.

Την ίδια εποχή, από το 1928 έως το 1932, στα πλαίσια της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης εφαρμόστηκε, ένα μεγάλο κρατικό πρόγραμμα ανέγερσης σχολικών κτιρίων που κατασκεύασε 4.000 αίθουσες διδασκαλίας στην ίδια λογική της νέας αρχιτεκτονικής. Χτίστηκαν τότε μερικά από τα καλύτερα δείγματα της εφαρμογής του Bauhaus, στη χώρα μας, σχεδιασμένα από τους Δ. Πικιώνη, τον Π. Καραντινό, τον Ν. Μητσάκη. 

Η περίοδος αυτή είναι ίσως η μοναδική φορά στην Ελλάδα που η κρατική πολιτική για τον χώρο λειτούργησε μαζί με την αρχιτεκτονική πρωτοπορία της εποχής. Ας μην ξεχνάμε ότι το 1933 είναι η χρονιά που η Αθήνα, φιλοξένησε το ΙV Διεθνές Συνέδριο της Μοντέρνας Αρχιτεκτονικής (CIAM) στο Πολυτεχνείο, με εντυπωσιακή συμμετοχή των ελλήνων μηχανικών. 

Προσφυγικοί οικισμοί στον Πειραιά

Το προσφυγικό σοκ προκάλεσε και το αντίστοιχο οικιστικό. Το Λεκανοπέδιο, από το 1922 έως το 1938, επιβαρύνθηκε με 46 νέους προσφυγικούς οικισμούς. Ο Πειραιάς, διπλασίασε μέσα σε έξι χρόνια τον πληθυσμό του στεγάζοντας τους πρόσφυγες σε τρεις μεγάλους και δέκα μικρούς οικισμούς. Οι τρεις μεγάλοι κατασκευάστηκαν στην Πειραϊκή, στη Νίκαια και στο Κερατσίνι. Στην περιοχή της Πειραϊκής (Νέα Καλλίπολη) εφαρμόστηκε ένα σύστημα αυτοστέγασης, της διάθεσης δηλαδή οικοπέδων με συγκεκριμένο πολεοδομικό σχέδιο όπου οι πρόσφυγες έκτιζαν μόνοι τους κατοικίες. Στη Νίκαια (Νέα Κοκκινιά) εφαρμόστηκε η μαζική οργανωμένη δόμηση, στην αρχή με παραπήγματα και στη συνέχεια με διώροφα και πολυκατοικίες. Σε μικρότερη κλίμακα έγινε το ίδιο στην Αμφιάλη του Κερατσινίου με στίχους από διώροφα κτίρια. Οι μικρότεροι οικισμοί δημιουργήθηκαν στο Ικόνιο του Περάματος, στα Ταμπούρια, στη Χαραυγή και στην Ανάσταση στο Κερατσίνι, στη Δραπετσώνα, στην Παλιά Κοκκινιά, στο Τουρκολίμανο, στο Νέο Φάληρο και στον Άγιο Ιωάννη Ρέντη. 

Στον Άγιο Διονύση της Δραπετσώνας, στους Αγίους Αναργύρους της Παλιάς Κοκκινιάς, στη Νέα Κοκκινιά και στην κεντρική περιοχή του Ρέντη κατασκευάστηκαν πολυκατοικίες. Στις τρεις πρώτες περιπτώσεις, η λιτή γεωμετρία των όγκων και οι λειτουργικές συνθέσεις είναι ξεκάθαρες. Το μπετόν-αρμέ συνδυασμένο με λιθοδομή, τα κεντρικά κλιμακοστάσια χωρίς ασανσέρ και τα ορθογώνια ευρύχωρα πλατώματα ανάμεσα στα κτίρια είναι μερικά από τα χαρακτηριστικά της δομής των κτιρίων και των συγκροτημάτων. 

Η Δραπετσώνα

Οι προσφυγικές πολυκατοικίες της Δραπετσώνας κτίστηκαν το1935-1938. Πρόκειται για τέσσερις πολυκατοικίες με 132 διαμερίσματα σε τρεις ορόφους και ημιϋπόγειο. Οι τρεις κατασκευάστηκαν το 1935-1936 με διαμερίσματα του ενός δωματίου. Η τέταρτη το 1938 με 24 διαμερίσματα και πλυσταριά στο ημιϋπόγειο. Τα πρώτα χρόνια κατοικούσαν και δύο οικογένειες στα διαμερίσματα του ενός δωματίου. Σώζεται στις πηγές το όνομα του Ο. Πουσκουλού, ως εργολήπτη. Είναι ο ίδιος που κατασκεύασε το συγκρότημα των πολυκατοικιών στη λεωφόρο Αλεξάνδρας. 

Οι πολυκατοικίες στην εποχή τους αποτελούσαν μία νησίδα αρχιτεκτονικής καθαρότητας, μέσα στη θάλασσα του τσίγκου και του πισσόχαρτου. Η πόλη είχε διαμορφώσει μία ιδιότυπη πολεοδομική ταυτότητα. Στην ακτή οι λιμενικές και βιομηχανικές εγκαταστάσεις δημιουργούσαν ένα φράγμα το οποίο έκλεινε τις περιοχές κατοικίας από τις τρεις πλευρές τους. Η χωροθέτηση μεγάλων βιομηχανικών και λιμενικών εγκαταστάσεων στην ακτή είχε αρχίσει πολύ πριν το '22. Πρώτα, το 1898, το ναυπηγείο Βασιλειάδη και οι μόνιμες κτιστές δεξαμενές του ΟΛΠ, ακολούθησαν τα Λιπάσματα το 1909, το Τσιμεντάδικο το 1911, οι εγκαταστάσεις πετρελαιοειδών, το Γυψάδικο και άλλες μικρότερες μονάδες. Το μέτωπο ολοκληρώθηκε με την ανέγερση του Σιλό σιτηρών στην προβλήτα της Ηετιώνειας το 1936. 

Η εγκατάσταση των προσφύγων και η γεωγραφική ιδιομορφία της Δραπετσώνας με τις απότομες πλαγιές προς τη θάλασσα, κατασκεύασε μία έκπληξη. Το τοπίο με τα εργοστάσια και τα μεγάλα λιμενικά έργα, σύμβολα της βιομηχανικής "προόδου" του Πειραιά, βρέθηκε στεφανωμένο από χιλιάδες παραπήγματα. Στο έρημο, μέχρι τότε, υψίπεδο χιλιάδες πρόσφυγες οργάνωσαν την πιο εκτεταμένη παραγκούπολη στη Νότια Ελλάδα. Η πολεοδομική ταυτότητα παντρεύτηκε με τον προσφυγικό πολιτισμό.

 Η κοινωνική συνοχή, η μουσική και οι μη ευπρεπείς τρόποι διασκέδασης, η κυριαρχία της Αριστεράς, η αδυναμία αστυνόμευσης της συνοικίας, έκαναν τη Δραπετσώνα αφόρητο πρόβλημα, στη δυτική πλευρά του αστικού Πειραιά. Τον Δεκέμβριο του 1944 ο κόσμος της Δραπετσώνας με τον ΕΛΑΣ, έδωσε τη πρώτη μεγάλη του μάχη, αντιμετωπίζοντας τα Αγγλικά στρατεύματα που αποβιβάστηκαν στο λιμάνι. Οι μεταπολεμικές κυβερνήσεις γνώριζαν ότι η συνοικία μετά τον Εμφύλιο, είχε ξεκάθαρα τοποθετηθεί στο αντίπαλο στρατόπεδο. Το επιχείρημα της εξάλειψης του "άγους της παράγκας" στήριξε την εισβολή και την επιχείρηση κατεδάφισης στην παραγκούπολη τον Νοέμβριο του1960. Η συγκλονιστική αντίσταση των κατοίκων, η αλληλεγγύη των δυτικών συνοικιών και η απεργία που κηρύχτηκε την επομένη της εισβολής στον Πειραιά, σταμάτησαν τα έργα. Όμως, ό,τι δεν έγινε το 1960, υλοποιήθηκε από τη Δικτατορία το 1969-70. Πριν από 15 χρόνια γκρεμίστηκε και το τελευταίο τμήμα του παλιού συνοικισμού στο Τσιμεντάδικο. 

Η αντικατάσταση του παλιού συνοικισμού με νέα πολυώροφα κτίρια την δεκαετία του 1970 δεν έλυσε για τη Δραπετσώνα το πρόβλημα της ταύτισης με την υποβάθμιση του δυτικού Πειραιά. Αντίθετα το επιδείνωσε προκαλώντας αλλαγές στο κοινωνικό σώμα και οριστικές μετακινήσεις κατοίκων εκτός της Δραπετσώνας, κατά τη διάρκεια των αναπλάσεων, με αποτέλεσμα τον τραυματισμό του συνεκτικού κοινωνικού ιστού. Το κλείσιμο των βιομηχανιών, είναι ένας σχεδιασμός που επίσης ταυτίστηκε με τη αναβάθμιση της πόλης και υπονόησε την ταξική ανέλιξη του πληθυσμού. Κυριάρχησε η άποψη, ότι αφήνοντας την υπόθεσης της ανάπλασης της βιομηχανικής ζώνης στα χέρια των επενδυτών και δωρίζοντας τους προνομιακούς όρους δόμησης θα πετύχαινε η ενεργοποίηση των επενδύσεων. Έντεκα χρόνια τώρα, στη βιομηχανική ζώνη δεν έχει επενδυθεί μία δραχμή, δεν έχει κτιστεί ένα μέτρο κτιρίου, και οι εκατοντάδες άνεργοι περιμένουν τις αναπλάσεις για να εργασθούν.

Η απόφαση της κατεδάφισης των προσφυγικών πολυκατοικιών της Δραπετσώνας οριστικοποιήθηκε με προχθεσινή "τροπολογία" που κατατέθηκε στη Βουλή. Η κατεδάφιση είναι συμβολική. Η εξαφάνιση των κτιστών ιχνών του προσφυγικού παρελθόντος, αυξάνει την ελπίδα για την καλύτερη ζωή, για την αναρρίχηση σε ανώτερα κοινωνικά στρώματα. Γνωρίζουμε ότι τα επιχειρήματα για την αντοχή των κτιρίων που διατύπωσε η Σχολή Πολιτικών Μηχανικών ΕΜΠ, για την αρχιτεκτονική αξία των πολυκατοικιών που διατύπωσε η Σχολή Αρχιτεκτόνων, για τις σκανδαλώδεις διαδικασίες που διατύπωσε το Συμβούλιο της Επικρατείας, για την εξαιρετική ποιότητα του χώρου που συστηματικά απαξίωσαν οι τοπικοί άρχοντες, για τη δυνατότητα επισκευής με όρους ευνοϊκούς για τους κατοίκους, για τον πολιτισμό της προσφυγιάς, για τα σημάδια από τις σφαίρες του '44 δεν πείθουν. Δεν πείθουν όταν απέναντι ορθώνεται το σαγηνευτικό όνειρο της αντιπαροχής. 

Ας μας επιτραπεί ένα τελευταίο πολιτικό και όχι αρχιτεκτονικό επιχείρημα. Η κατεδάφιση ως λύση για τις προβληματικές περιοχές των πόλεων αποτέλεσε εργαλείο σε κοινωνίες όπου κυριάρχησε η πολιτική της μηδενικής ανοχής, στο Ιλιννόις, στο Βουκουρέστι, στη Δυτική Όχθη. Αντίθετα σε κοινωνίες όπου στόχος είναι η ανοχή στη διαφορετικότητα και η αλληλεγγύη, στο Παρίσι, στις Βρυξέλλες, στο Λονδίνο, στη Λυών, στη Βαλέντσια, η λύση επιδιώχθηκε να βρεθεί με τη συμμετοχή των κατοίκων, με την επένδυση επάνω στα γερασμένα κτίρια, με την εξυγίανση του χώρου και τον σεβασμό στην ταυτότητα της κοινωνικής ομάδας που τα κατοικούσε.

Βιβλιογραφία

Ι. Βασιλείου, Η λαϊκή κατοικία στην Ελλάδα, Αθήνα 1944.

Γ. Βλάχου, Γ. Γιανίτσαρη, Ε. Χατζηφώσια "Η στέγαση των προσφύγων στην Αθήνα και τον Πειραιά στην περίοδο 1920-1940. Προσφυγικές πολυκατοικίες" στο Αρχιτεκτονικά Θέματα 12/1978. 

Α. Βρυχέα, "Για την κατοίκηση των προσφύγων" στο Ο ξεριζωμός και η άλλη πατρίδα. Οι προσφυγουπόλεις στην Ελλάδα, Αθήνα 1997. 

Β. Γκιζελή, Κοινωνικοί μετασχηματισμοί και προέλευση της κοινωνικής κατοικίας στην Ελλάδα (1920-1930), Αθήνα 1984.

Β. Κολώνας, "Αρχιτεκτονική-Αθήνα και Παλαιά Ελλάδα", στο Ιστορία της Ελλάδας του 20ου αιώνα, Αθήνα 2003.

Αντ. Μήλτσος, Σελίδες Ιστορίας, Δραπετσώνα 2002.

Γ. Πολύζος, Μικρασιατικός Ελληνισμός, πολεοδομικές επιπτώσεις από την εγκατάσταση των προσφύγων, ΕΜΠ, Αθήνα 1979. 

Δ. Φιλιππίδης, Νεοελληνική Αρχιτεκτονική, Αθήνα 1984. Η Κατοικία στην Ελλάδα, ΤΕΕ, Αθήνα 1975.

Επιμέλεια

 Μαίρη Λαγανά

http://mlagananews.blogspot.ca/